Franse regio’s : vervolg

mplrIn maart schreef ik al een stuk op de blog over de Franse regio’s en de nieuwe indeling en het feit dat ‘onze’ regio nog geen naam heeft. Het is nu nog even MPLR. Een comité van slimme mensen heeft een voorstel gedaan met 8 namen! Op 24 juni wordt de beslissing genomen en hebben we een nieuwe naam, dit zijn de keuzes:

1 – Languedoc

2 – Terre d’Oc

3 – Occitanie

4 – Pyrénées-Méditerranée

5 – Languedoc-Pyrénées

6 – Pays d’oc

7 – Midi

8 – Occitanie-Roussillon

Wat vindt u?

Het hele artikel kunt u hier lezen: klik

2 gedachten over “Franse regio’s : vervolg

  1. Heel interessant dat bij de suggesties voor een nieuwe naam voor Zuid-Frankrijk, zoals dit blog hier vermeld, het woord ‘oc’ zo vaak voorkomt. Dat is niet zonder betekenis. Want met dat woord is de verovering en annexatie van Zuid-Frankrijk door Noord-Frankrijk verbonden. Zuid-Frankrijk was in de Middeleeuwen geen deel van wat we nu Frankrijk noemen. Het was een politiek onafhankelijk gebied, met een eigen cultuur en vooral een eigen taal, de langue d’oc. Ik voeg hier een hoofdstuk toe uit mijn boek over de katharen, waarin de grote betekenis voor heel Europa van het toenmalige Occitanië wordt geschetst, Occitanië als het gebied waar men in de tijd van de katharen de langue d’oc sprak.

    Occitanië, smeltkroes van vernieuwing

    Hoewel er veel onzekerheden zijn over de precieze verbinding tussen de eerste eeuwen van het christendom en het katharisme, kunnen we wel veel zeggen over de bijzondere omstandigheden die bijdroegen tot de grote populariteit van het katharisme in Zuid-Frankrijk.
    De bloeitijd van het katharisme in Zuid-Frankrijk viel namelijk samen met een verbazingwekkende vernieuwing van de Europese cultuur in de 12de eeuw, de Occitaanse Renaissance.
    Na het verval van het West-Romeinse rijk, ingezet rond het jaar 500 onder invloed van de volksverhuizingen, was West-Europa tot barbarij vervallen. Er was nog wel een korte opleving geweest van de cultuur tijdens de zogenaamde Karolingische Renaissance, te danken aan de Ieren, maar die was spoedig weer uitgedoofd toen de kerk de macht over de Ierse kloosters overnam.
    En dan, vanaf ongeveer 1000, waait er opeens een frisse geest door Europa. Het is alsof Europa wakker wordt uit een diepe slaap. Het is het einde van wat wel de Dark Ages wordt genoemd, de donkere Middeleeuwen. Zuid-Frankrijk speelt daarin een leidende rol. Men spreekt daar dan Occitaans, ofwel de langue d’oc. Het woord ‘oc’ betekent ‘ja’. En de languedoc werd in die tijd ervaren als wezenlijk verschillend met Noord-Frankrijk, niet alleen in taal, maar ook in cultuur. In Noord-Frankrijk sprak men toen de langue d’oui, de taal dus van het Noord-Franse ‘oui’. Het occitaans, de langue d’oc dus, gold voor velen uit die tijd de taal van de vernieuwing, de voertaal van het ontwaakte Europa. De ontwikkelingen in Occitanië trokken in heel West-Europa de aandacht. Dante heeft zelfs overwogen om zijn boeken in het occitaans te schrijven.

    In die culturele vernieuwing kunnen we velerlei verschillende aspecten onderscheiden. Er is een herstelde belangstelling voor de klassieke Griekse filosofen. Er ontstaat een nieuwe liedkunst, die van de minnezangen. Er ontstaat ook een nieuw ridderideaal, met eigen verhalen. Er komt een nieuwe sociale orde op, die van de vrije burgers in de steden.
    Bovenal is het katharisme niet de enige religieuze beweging. Ook binnen de in verval geraakte kerk zelf vormen zich groeperingen die willen terugkeren naar het oorspronkelijke christendom.
    In het kader van dit boek wil ik volstaan met een korte verkenning van deze vernieuwingsbeweging, met als doel het culturele klimaat te schetsen waarin het katharisme kon bloeien.

    De nieuwe vrijen in de opbloeiende steden
    In de twaalfde eeuw bloeiden in Zuid-Frankrijk oude en in verval geraakte Romeinse steden op, zoals Montpellier, Béziers, Mirepoix en Toulouse. Daar vormde zich een nieuwe sociale klasse, die van de zelfstandige ambachtslieden en handelaren. Het waren de ‘nieuwe vrijen’, de burgers.
    Wie zich een beeld wil vormen van deze verandering bezoeke achtereenvolgens de Cité van Carcassonne en het stadje Mirepoix. Carcassonne is een indrukwekkend monument van feodaliteit, de middeleeuwse sociale orde. Door Mirepoix wandelend kan men zich gemakkelijk voorstellen hoe zich hier een andere, een stedelijke cultuur van vrije burgers ontwikkelde.
    Deze burgerij zou gedurende de daarna volgende eeuwen het maatschappelijk karakter van Europa geheel veranderen, niet alleen omdat ze de broedplaats vormden voor de popularisering van het katharisme, maar ook omdat ze vijf eeuwen later de sociale motor zouden vormen achter de Franse revolutie.
    Terug naar de tijd van de katharen.
    Kenmerkend voor de toenmalige feodale structuur is Carcassonne. Binnen de muren van de Cité staat het paleis van de Trencavels, de feodale heren van Carcassonne.
    In Mirepoix daarentegen staat aan het stadsplein het Maison des Consuls, het gemeentehuis van een min of meer democratisch bestuurde stad, met vrije burgers.
    Vooral onder die nieuwe klasse van de burgers in de steden verwierf het katharisme grote aanhang. De persoonlijke vrijheid en de eigen verantwoordelijkheid van de gnostiek paste volledig binnen die nieuwe sociale orde. Vooral onder de wevers waren veel katharen, zelfs in die mate dat men de katharen in hun tijd wel tisseyrands, wevers, noemde.

    Nieuwe belangstelling voor Griekse filosofen
    De kerk stond al vanaf het begin wantrouwig tegenover de ‘heidense’ klassieken. Men beschouwde die teksten als heidens, gevaarlijk, en vooral: overbodig. De kerkvaders beschouwden het christendom als de voleinding van de heidense wijsbegeerte. Met de geopenbaarde waarheid van het christendom was een eind gekomen aan het nut van het zelfstandig denken. Augustinus had het overduidelijk gezegd:

    Niets dient te worden aanvaard dan de autoriteit van de schrift, want de autoriteit daarvan is groter dan alle krachten van de menselijke geest.

    En dat betekende dat het geen enkele zin had de oude klassieke filosofen te bestuderen, want die waren met de geopenbaarde waarheid van het christendom geheel overbodig geworden. Men hoefde niet meer zelf na te denken want de ene zaligmakende waarheid was nu bekend.
    Terwijl de kerk de studie van de heidense klassieken verbood, werd die later juist ijverig ter hand genomen door islamieten in het nabije Oosten, met name in Syrië. Zij bestudeerden – en vooral bewaarden! – de teksten van de oude klassieke filosofen. Die werden door hen in het Arabisch vertaald en verspreid. Wij zijn de islam daarvoor meer dank verschuldigd dan velen geneigd zullen zijn hen toe te kennen. Als de islam niet vele teksten van de oude klassieken bewaard had, en de belangstelling daarvoor levend had gehouden, zou er van een Renaissance in Europa misschien wel geen sprake zijn geweest.
    Dankzij de islam komt zo rond 1150 Aristoteles Europa binnen, vanuit het Moorse Spanje. Aristoteles is, naast Plato, een van de grootste filosofen van het klassieke Griekenland. Hij leefde van 384-322 vC. Hij was de leermeester van Alexander de Grote.
    Als ik door Zuid-Frankrijk trek, in het vroegere gebied van de katharen, is een van mijn geliefkoosde plaatsen de ruïne van het kasteel van Lordat, hoog op een bergtop ten zuiden van Tarascon-sur-Ariège. Vanaf die ruïne heeft men een magnifiek uitzicht op het dal dat de rivier de Ariège door de Pyreneeën geslepen heeft. Als ik daar sta, stel ik me voor hoe zwaarbepakte ezels uit het Moorse Spanje door het dal van de Ariège Zuid-Frankrijk binnentrokken, langs een oude heerweg die daar al door de Romeinen was aangelegd. In het reisgezelschap bevonden zich soms joodse en islamitische geleerden met in hun bagage vertalingen in het Latijn van de klassieke filosofen.
    De islamitische cultuur werd in het Occitaanse Zuid-Frankrijk met grote bewondering en enthousiasme ontvangen. Zo leerde men daar niet alleen Aristoteles kennen maar ook de sterrenkunde, de algebra en de alchemie als voorloper van de scheikunde. Met name de Arabische geneeskunde stond op een hoog peil. De Arabier Avicenna had omstreeks 1030 zelfs de eerste medische encyclopedie geschreven.
    In het Moorse Toledo was een vertaalbureau op commerciële basis opgericht waar men de Arabische vertalingen van de klassieke filosofen weer in het Latijn vertaalde, om ze vervolgens in het christelijke Europa te verkopen. Als pleisterplaats tussen het Moorse Spanje en Zuid-Frankrijk was het kasteel van Lordat een van de vele smeltkroezen waar de verfijnde cultuur van de islam, mét de kennis van de oude filosofen, overgedragen werd op het uit barbarij ontwakende Europa. Lordat zou later een van de toevluchtsoorden van de katharen worden. Het is nu nog slechts een ruïne.
    In Montpellier ontstond een van de eerste universiteiten van Europa, waar de kennis uit de Arabische wereld gretig werd ontvangen en doorgegeven. Men bestudeerde daar Aristoteles met de commentaren daarop van de islamitische filosoof Averroës (1126-1198). Averroës was een tijdlang lijfarts geweest van de kalief van Marokko. Hij had een volledige uitgave in het Arabisch van alle toen bekende teksten van Aristoteles verzorgd, en ze voorzien van commentaar.

    De studie van die teksten werd opnieuw door de rooms-katholieke kerk verboden. Ze konden daarvoor onder andere teruggrijpen op een tekst van de kerkvader Tertullianus:

    Arme Aristoteles, die voor deze mensen de dialectiek uitvond, de kunst om van alles aaneen te rijgen en uit elkaar te rafelen, een kunst zo aanmatigend in zijn aanspraken, zo vergezocht in zijn verzinsels, gestaafd met zulke holle argumenten, met zo’n overvloed aan loze beweringen, dat ze in zichzelf verstrikt raakt, alles besprekend maar geheel nietszeggend.

    Het averroïsme werd dan ook al snel toegevoegd aan de rooms-katholieke lijst van dwaalleren. Maar in Occictanië legde men dat verbod naast zich neer. Aristoteles, en de zienswijze daarop van Averroës, werd in Montpellier al lang onderwezen toen men elders in Europa aan de universiteiten nog de kerk volgde in de veroordeling van Aristoteles als heidense dwaalleer.
    Voor die tijd nieuw – en vanuit het gezichtspunt van de kerk gevaarlijk – was het belang dat Averroës, namens Aristoteles, hechtte aan de rede. De kerk had het geloof steeds nadrukkelijk boven de rede gesteld. Maar Averroës betoogde dat de rede geheel onafhankelijk van het geloof zijn eigen waarheden kon blootleggen en daarbij geheel onafhankelijk van het geloof te werk kon gaan.
    Het intellect is volgens Averroës geen vermogen van de individuele menselijke ziel, maar een eeuwige kosmische werkelijkheid waar alle mensen deel aan hebben. Het éne, alle mensen overkoepelende kosmische intellect stelt elke afzonderlijke mens in staat met zijn persoonlijke rede zelf deel te hebben aan de eeuwige waarheden en deze op eigen kracht te ontdekken.
    Ja, dat tastte natuurlijk het leergezag van de kerk in haar fundamenten aan. Maar het is ook heel gnostisch, en het is daarom niet verwonderlijk dat Averroës in Zuid-Frankrijk zo welkom was. Door de bestrijders van het katharisme werden de kathaarse geleerden wel eens spottend ‘filosofen’ genoemd, en dat was als scheldwoord bedoeld.
    Averroës betoogde ook nog dat men het goede zou moeten doen om het goede zelf, en niet voor het verwerven van een beloning of ter vermijding van straf in het hiernamaals. Ook dat stemde natuurlijk niet overeen met de kerkelijke dreiging met hellestraffen.
    De visie van Averroës op de zelfstandigheid van het intellect leek wel op die van de eerder besproken Ier Johannes Scotus Eriugena.
    Ook het averroïsme werd verboden. Maar, zoals de rooms-katholieke hoogleraar Ferdinand Sassen in 1946 opmerkte: ‘Het averroïsme bleef nog vele eeuwen voortwoekeren.’ Let wel: ‘voortwoekeren.’
    Her Averroïsme heeft in grote mate bijgedragen aan het intellectuele klimaat van Occitanië waarin het katharisme kon bloeien.

    Uit:
    Bram Moerland,
    De Katharen
    Uitgever: 2014, AnkhHermes
    ISBN 9789020210750

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s